Eşit muamele ilkesi
4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu, yabancı yatırımcının Türkiye'deki doğrudan yatırımını yerli yatırımla aynı şekilde ele alır: yatırım yapmak için genel olarak önceden devlet izni aranmaz, asgari yabancı sermaye şartı yoktur ve yerli ortak alma zorunluluğu bulunmaz. Bunun istisnası, az sayıdaki düzenlemeye tabi sektördür (bankacılık, sigortacılık, yayıncılık, havacılık ve birkaç sektör daha, genel şirketler hukukunun üzerine kendi izin rejimlerini getirir).
Uygulamada bu, yabancı sermayeli bir şirketin kuruluş evraklarının yerli sermayeli bir şirketinkine neredeyse aynı olduğu anlamına gelir. Farklar çoğunlukla usule ilişkindir: yurt dışında düzenlenen vekâletnameler, yabancı ana şirket için apostilli ve tercümeli kurumsal belgeler ve herhangi bir şey imzalanmadan önce alınan vergi numarası.
Yabancı yatırımcılara tanınan genel serbestileri düzenler: yatırım yapma, şirketin faaliyet amacı için taşınmaz edinme ve kâr, temettü, satış bedeli ile lisans ücretlerini bankalar aracılığıyla yurt dışına transfer etme. Bunlar, olağan vergi ve bildirim kurallarına tabidir.
Şirket türü seçimi: Anonim mi, Limited mi?
Hemen her yabancı yatırımcı, limited şirket (LTD. ŞTİ.) ile anonim şirket (A.Ş.) arasında seçim yapar. Her ikisinde de ortaklar şirketin borçlarından sınırlı sorumludur; tercih genellikle ortak sayısına, ileride sermaye toplama planına ve pay devrindeki esnekliğe göre belirlenir.
| Limited Şirket | Anonim Şirket | |
|---|---|---|
| Ortaklar | 1–50 ortak; gerçek veya tüzel kişi olabilir | 1 veya daha fazla, üst sınır yok |
| Asgari sermaye | 50.000 TL (gösterge niteliğinde — güncel tutarı teyit edin) | 250.000 TL (gösterge niteliğinde — güncel tutarı teyit edin) |
| Pay devri | Noter onaylı devir sözleşmesi gerekir; esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe genel kurul onayı da aranır | Genellikle daha serbesttir; hamile veya nama yazılı paylar mümkündür, yeni yatırımcılar için daha kolaydır |
| Halka arz / borsa kotasyonu | Mümkün değildir | Mümkündür; sermaye piyasası mevzuatına tabidir |
| Tipik kullanım | Tek ortaklı iştirakler, küçük ölçekli faaliyet şirketleri, az ortaklı ortak girişimler | Dışarıdan yatırım, farklı pay grupları veya ileride halka arz planlayan şirketler |
Yalnızca Türk pazarında faaliyet göstermek üzere kurulan, tek bir yabancı ana şirkete ait iştirak çoğunlukla limited şirkettir; işletmesi daha basit, sermayesi daha ucuzdur. Birden fazla yatırımcı, aşamalı sermaye artırımı veya payların ileride yeni bir yatırımcıya satışı gündeme geldiğinde anonim şirket daha cazip hale gelir.
Şube ve irtibat bürosu alternatifleri
Her yabancı yatırımcının ayrı bir Türk tüzel kişiliğine ihtiyacı yoktur. Limited veya anonim şirket tercihine geçmeden önce iki alternatifi değerlendirmekte yarar vardır:
- Şube: ayrı bir tüzel kişilik değil, yabancı ana şirketin uzantısıdır; Türkiye'de ticari faaliyette bulunabilir ve gelir elde edebilir, ticaret siciline tescil edilir ve Türkiye'de ikamet eden, tam yetkili bir temsilci atanmasını gerektirir. Ana şirketin doğrudan ve bölünmemiş sorumluluk üstlenmek istediği ve bir iştirakin tasfiyesinden daha basit bir çıkış aradığı durumlarda yararlı olabilir; ancak uygulamada yabancı yatırımcıların çoğu, sorumluluğu ayırmak ve banka ilişkileri nedeniyle yine de ayrı bir şirketi tercih eder.
- İrtibat bürosu: yalnızca ticari olmayan faaliyetlere (pazar araştırması, temsil, kalite kontrolü veya yabancı ana şirket ile Türk tedarikçi/müşteriler arasında irtibat) izin verilir ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'ndan her olay için ayrı izin gerekir. İrtibat bürosu Türkiye'de hiçbir şekilde gelir elde edemez veya ticari faaliyette bulunamaz; Türk pazarına satış yapmak isteyen yatırımcıların şirket veya şube kurması gerekir. İrtibat bürosunu geçici bir "başlangıç" yapısı olarak kurmak yaygın ve maliyetli bir hatadır.
Ana Şirket Yönetim Kurulu Kararı
Yabancı ana şirketin yönetim kurulu Türkiye'de şube açmaya ve bir temsilci atamaya karar verir.
Başvurudan önceAna Şirket Belgelerinin Onaylanması
Kuruluş belgesi ve karar apostil şerhli ve yeminli tercümeli olmalıdır.
1–3 haftaYerel Temsilci Atanması
Türkiye'de ikamet eden bir temsilciye şube adına hareket etmek üzere tam yetki verilir.
~1 günTicaret Siciline Başvuru
Şube tescil başvurusu yapılır; şube, ana şirketten ayrı bir tüzel kişi değildir.
1–2 günTescil ve Ticaret Sicili Gazetesi
Şube tescil edilir ve Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir.
Aynı günVergi Dairesi ve SGK
İlk işe alımdan önce vergi dairesi kaydı ve SGK işveren tescili yapılır.
~1 haftaKuruluş süreci
Kuruluş işlemleri, ilgili Ticaret Sicili Müdürlüğü'ne bağlı olarak MERSİS (Merkezi Sicil Kayıt Sistemi) üzerinden merkezi şekilde yürütülür. Aşağıdaki akış şemaları en yaygın iki şirket türü için süreci yan yana gösterir; altındaki numaralı liste her adımın ayrıntısını verir.
Vergi Numarası Alma
Her yabancı ortak, yerel vergi dairesinden potansiyel vergi numarası alır.
~1 günEsas Sözleşmeyi Hazırlama (MERSİS)
Esas sözleşme çevrimiçi hazırlanır: sermaye, paylar, faaliyet konusu, yönetim.
1–2 günSermayeyi Yatırma
Asgari sermaye (veya kararlaştırılan kısmı) şirket adına açılan banka hesabına yatırılır.
Aynı günİmzaların Noterde Onaylanması
Müdür(ler)in imza beyannameleri Türk noterinde onaylanır.
~1 günTicaret Siciline Başvuru
Kuruluş evrakının tamamı yerel Ticaret Sicili Müdürlüğü'ne sunulur.
1–2 günTescil ve Ticaret Sicili Gazetesi
Şirket tüzel kişilik kazanır; Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir.
Aynı günVergi Dairesi ve SGK
İlk işe alımdan önce vergi dairesi kaydı ve SGK işveren tescili yapılır.
~1 haftaVergi Numarası Alma
Her yabancı ortak, yerel vergi dairesinden potansiyel vergi numarası alır.
~1 günEsas Sözleşmeyi Hazırlama (MERSİS)
Esas sözleşme, pay yapısı ve yönetim kurulu oluşumu dahil olmak üzere çevrimiçi hazırlanır.
1–2 günSermayeyi Yatırma
Asgari sermaye yatırılır; anonim şirket eşiği limited şirketinkinden yüksektir.
Aynı günYönetim Kurulunun Atanması
Yönetim kurulu atanır; her üye için imza beyannamesi noterde onaylanır.
~1 günTicaret Siciline Başvuru
Kuruluş evrakının tamamı yerel Ticaret Sicili Müdürlüğü'ne sunulur.
1–2 günTescil ve Ticaret Sicili Gazetesi
Şirket tüzel kişilik kazanır; Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir.
Aynı günVergi Dairesi ve SGK
İlk işe alımdan önce vergi dairesi kaydı ve SGK işveren tescili yapılır.
~1 haftaİki akış neredeyse aynıdır — pratik farklar sermaye eşiği ve yönetim adımıdır (limited şirkette müdürün imza beyannamesi, anonim şirkette resmî yönetim kurulu ataması); sicil usulü ise aynıdır.
- Yabancı gerçek veya tüzel kişi her ortak için yerel vergi dairesinden potansiyel vergi numarası alın; Türkiye'de herhangi bir belge imzalanmadan önce gereklidir.
- MERSİS üzerinde esas sözleşmeyi hazırlayın; faaliyet konusu, sermaye, pay yapısı ve yönetim burada belirlenir.
- Asgari sermayeyi (veya geçerli kısmını) ve gerekiyorsa Rekabet Kurumu payını tescilden önce ya da kısa süre sonra yatırın.
- Müdür/yönetim kurulu üyeleri için imza beyannamelerini noterde onaylatın ve kuruluş evrakını Ticaret Sicili Müdürlüğü'ne sunun.
- Tescil ve ilan — şirket tescille tüzel kişilik kazanır ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir.
- Tescil sonrası işlemler: vergi dairesi kaydı, işçi çalıştırılacaksa SGK işveren tescili ve nihai ortak yabancı bir şirketse istatistik amacıyla Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na faaliyet izni bildirimi.
Ortak yabancı bir tüzel kişiyse, kuruluş belgeleri (ticaret sicil belgesi, faaliyet belgesi, yatırımı onaylayan yönetim kurulu kararı ve yerel imza yetkilisi için vekâletname) genellikle apostil şerhli (Lahey Apostil Sözleşmesi'nin uygulanmadığı hâllerde konsolosluk onaylı) olmalı ve ticaret sicili kabul etmeden önce yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilmelidir. Yurt dışında düzenlenen vekâletname, özellikle Türk noterlik uygulaması gözetilerek hazırlanmalıdır; ABD veya Birleşik Krallık işlemleri için gayet uygun bir vekâletname formatı Türk noteri veya ticaret sicili tarafından otomatik olarak kabul edilmez ve hatalı bir vekâletnamenin yurt dışından sonradan düzeltilmesi, normalde hızlı ilerleyen bir süreci düzenli olarak iki üç hafta uzatır.
Sermaye ve ortaklar
Türk şirketler hukuku, her şirket türü için Türk lirası olarak ödenecek bir asgari sermaye öngörür. Genellikle bir kısmı kuruluşta, kalanı belirli bir süre içinde ödenir; yatırımcılar ise muhasebeyi kolaylaştırmak ve ek bir başvuru yapmaktan kaçınmak için çoğunlukla tutarın tamamını baştan öder. Sermaye sonradan, şirketin büyümesini finanse etmek için artırılabilir; birçok yabancı ana şirket, aşağıdaki vergi rehberinde anlatılan stopaj nedenleriyle iştirakine ek işletme sermayesini şirketler arası borç yerine sermaye artırımıyla aktarmayı tercih eder.
Ortaklar dünyanın her yerinde ikamet eden bir veya birden fazla gerçek ya da tüzel kişi olabilir; limited veya anonim şirkette Türk vatandaşı ya da yerleşiği olan birinin pay sahibi olması veya yönetim kurulunda yer alması şart değildir (düzenlemeye tabi sektörler hariç).
Türk limited şirketinin %100'üne sahip tek bir yabancı tüzel kişi ortak ve vekâletname ile atanan yerli veya yabancı bir müdür tarafından günlük olarak yönetilen yapı, Salik Avukatlık Bürosu'nun Türk pazarına ilk kez giren yatırımcılar için en sık kurduğu yapıdır.
Tescilden sonraki ilk haftalar
Tescil, bir şirketi fiilen faaliyete hazırlamanın sonu değil, başlangıcıdır:
- Şirket adına banka hesabı açın; bankalar ticaret sicili belgelerini, vergi levhasını ve nihai gerçek faydalanıcıların kimlik bilgilerini isteyecektir.
- İlk çalışanın başlama tarihinden önce SGK'ya işveren olarak tescil olun ve yabancı personel için çalışma izni alın (iş hukuku rehberine bakın).
- Lisanslı bir mali müşavirle yasal defter ve muhasebe düzeni kurun; Türk şirketleri henüz gelir elde etmeden bile Vergi Usul Kanunu'na uygun ticari defter tutmak ve düzenli KDV ile stopaj beyannameleri vermek zorundadır.
- Şirketin cirosu veya sektörü kapsama giriyorsa e-fatura / e-defter sistemine kaydolun; bu, orta ölçekli faaliyet şirketleri için bile yaygındır.
- Standart sözleşmelerinizi belirleyin: şirket ilk ticari sözleşmesini imzalamadan önce bayilik, tedarik, hizmet veya iş sözleşmesi şablonu Türk hukukuna göre gözden geçirilmelidir (sözleşmeler hukuku rehberine bakın).
Sık yapılan hatalar
- Belge onay süresini hafife almak. Yabancı ana şirketin belgelerinin apostillenmesi ve yeminli tercümesi çoğu zaman sürecin en uzun adımıdır; ticaret sicili başvurusu değil.
- İrtibat bürosu ile şirketi karıştırmak. İrtibat bürosu Türkiye'de hiçbir şekilde gelir elde edemez; yalnızca pazar araştırması veya temsil içindir. Satış yapmak isteyen yatırımcıların şirket veya şube kurması gerekir.
- Esas sözleşmeyi basmakalıp bir metin saymak. Pay devri sınırlamaları, birlikte satış/satışa zorlama hakları ve yönetim yetkisi, kuruluşta esas sözleşmede belirlenir (ya da belirlenmezse kanunun varsayılan kuralı uygulanır); ikinci bir yatırımcı geldiğinde bunları sonradan eklemek, baştan doğru yazmaktan daha zor ve pahalıdır.
- Faaliyet izni bildirimini atlamak. Yabancı sermayeli şirketler için kısa bir idari bildirimdir ve sicil işlemleri arasında kolayca gözden kaçar.
- Vekâletnameyi yerel destek almadan hazırlamak. Türk noterlik ve ticaret sicili uygulamasına uymayan bir vekâletname, yurt dışından şirket kuran yabancı ortaklarda gecikmenin en sık nedenlerinden biridir.
Bu rehber, Türkiye'deki yabancı sermayeli şirketlerin kuruluşuna ilişkin genel çerçeveyi anlatır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Sermaye eşikleri, harçlar ve usule ilişkin ayrıntılar zaman zaman değişir; Salik Avukatlık Bürosu, kuruluş tarihinizde geçerli tutarları ve şartları teyit edebilir.