İş sözleşmeleri
İş sözleşmeleri belirli veya belirsiz süreli, tam zamanlı veya kısmi süreli olabilir ve süre bir yılı aşıyorsa genellikle yazılı yapılmalıdır (uygulamada süreden bağımsız olarak her işe alım için yazılı sözleşme standarttır). Belirli süreli sözleşmeler yalnızca belirli süre için objektif bir neden bulunduğunda geçerlidir — belirli bir proje, mevsimlik bir görev, başka bir çalışanın yerine geçme — ve belirli süreli sözleşmenin böyle bir neden olmaksızın tekrar tekrar yenilenmesi, iş mahkemesi tarafından belirsiz süreliye dönüştürülmesi riskini ve bunun fesih korumasına yansımalarını doğurur.
İki aya kadar (toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir) bir deneme süresi öngörülebilir; bu süre içinde taraflardan her biri bildirimsiz ve tazminatsız feshedebilir. Yazılı sözleşmenin ötesinde işverenler, her ödeme dönemi için çalışana bir ücret bordrosu vermek ve bir personel dosyası tutmakla da yükümlüdür — bu yükümlülük, sonraki bir fesih uyuşmazlığında ispat bakımından çok önem kazanır; zira iş mahkemesi temel bordro ve personel kayıtlarını ibraz edemeyen işverenin aleyhine sonuç çıkarır.
Yabancı çalışanlar için çalışma izinleri
Yabancı bir uyruklunun Türkiye'de yasal olarak çalıştırılabilmesi için genellikle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilen bir çalışma izni gerekir; bu izin tipik olarak işveren tarafından, çalışanın ikamet izni başvurusuyla birlikte (veya kısa süre sonra) başvurulur. Bazı kategoriler — asgari yabancı sermaye düzeyine sahip bir şirketin kilit personeli, belirli şirket içi görevlendirilenler ve nitelikli kişiler için Turkuaz Kart sahipleri — kolaylaştırılmış veya uzatılmış izin yollarından yararlanır. Yabancı sermayeli bir şirketin ilk işe alımı çoğunlukla tam da bu tür bir görevlendirilendir ve izin başvurusunun ilk seferde doğru yapılması, kişinin yasal olarak çalışmaya başlayamadığı bir boşluğu önler.
Yabancılar için çalışma izinlerini düzenler ve bir şirketin istihdam edebileceği yabancı çalışan sayısını Türk çalışan sayısına, ödenmiş sermayesine, ihracat hacmine veya yatırım tutarına bağlayan kotalar getirir — yerinde bir Türk çalışan olmaksızın yabancı bir işe alımın onaylanabileceğini varsaymadan önce kontrol edilmeye değer.
Geçerli çalışma izni olmaksızın yabancı uyruklu istihdam etmek hem işvereni hem çalışanı idari para cezalarına maruz bırakır ve çalışanın ikamet statüsünü tehlikeye atabilir — yabancı grupların, ülkelerindeki bir yöneticinin evraklar sunulmadan önce uzun bir ziyaret sırasında Türk iştirakinde "yardım etmeye" başlaması hâlinde bazen hafife aldığı bir risk.
Çalışma saatleri, izin ve bordro esasları
- Normal çalışma süresi haftada 45 saattir; fazla mesai zamlı ödenir ve yıllık kanuni üst sınırlara tabidir.
- Ücretli yıllık izin bir yıllık hizmetten sonra 14 iş günüyle başlar ve kıdemle artar; iş ilişkisi devam ederken vazgeçilemez veya ücrete çevrilemez.
- Bordro, brüt maaş üzerinden çalışan ve işveren sosyal güvenlik (SGK) primleri, işsizlik sigortası primleri ve vergi yılı için kümülatif artan oranlı tarifeye göre kesilen gelir vergisiyle yürütülür — hepsi aylık olarak beyan edilir.
- 13. maaş veya ikramiye ödemeleri (bazı diğer yargı çevrelerinin aksine) kanuni bir zorunluluk değildir, ancak belirli sektörlerde toplu iş sözleşmelerinde ve bireysel sözleşmelerde yaygındır.
- Annelik, babalık ve aile izni hakları kanunla belirlenir ve iş sözleşmesinde ne yazarsa yazsın uygulanır — yabancı işverenin ülkesindeki ebeveyn izni politikası bunu tamamlayabilir, ancak Türk kanuni tabanın altına inemez.
Fesih ve kıdem tazminatı
Yabancı işverenlerin işlem yapmadan önce, sonra değil, yerel tavsiyeye en sık ihtiyaç duyduğu alan burasıdır.
Belirsiz süreli sözleşmeler için ihbar süreleri kıdemle artar — altı aydan az hizmet için iki haftadan, üç yıl veya daha fazla hizmet için sekiz haftaya kadar — ve çalışanın ihbar süresini çalışmasını istemeyen işveren, bunu ücret olarak ödeyebilir.
Kıdem tazminatı (kıdem tazminatı), genel olarak, en az bir yıllık hizmeti olan belirsiz süreli bir çalışanın kendi kusurundan kaynaklanmayan bir nedenle işten çıkarılması veya kanunen tanınan nedenlerle (işverenin belirli ihlalleri dahil) istifa etmesi hâlinde ödenir; hizmet yılı başına yaklaşık 30 günlük brüt ücret olarak hesaplanır ve periyodik olarak güncellenen bir tavanla sınırlıdır.
İş güvencesi, 30 veya daha fazla çalışanı olan bir iş yerinde en az altı aylık kıdemi olan çalışanlar için geçerlidir: fesih, çalışanın yeterliliğine, davranışına veya işletmenin gereklerine bağlı geçerli bir nedene dayanmalı, usulüne uygun belgelenmeli ve bildirilmelidir; aksi hâlde çalışan işe iade veya tazminat talebinde bulunabilir. Ciddi usulsüzlük iddiasıyla yapılan fesih ("haklı neden" — hem ihbar ücretini hem kıdem tazminatını ortadan kaldıran sebep) ayrıca katı bir usul süresine tabidir: işveren, karar vermeye yetkili kişinin olayı fiilen öğrendiği günden itibaren altı iş günü içinde ve her hâlükârda olayın üzerinden bir yıl geçmeden harekete geçmelidir — bu süre kaçırılırsa, gerçekten ağır bir usulsüzlük bile artık haklı nedenle feshi destekleyemez.
| Neden | İhbar tazminatı | Kıdem tazminatı |
|---|---|---|
| İşveren feshi, çalışanın kusuru yok, 1+ yıl kıdem | Evet (veya ücret karşılığı) | Evet |
| Haklı nedenle fesih (ağır usulsüzlük) | No | No |
| Çalışanın olağan istifası | Çalışan işverene ihbar süresi borçludur | No |
| Çalışanın haklı nedenle istifası (ör. ödenmeyen ücret) | N/A | Evet |
| Geçerli belirli süreli sözleşmenin sona ermesi | No | Hayır, prensip olarak |
Altı aydan fazla kıdemi olan herhangi bir çalışanı feshetmeden önce nedeni yazılı olarak belgeleyin ve kararı avukat aracılığıyla yürütün — usulüne uygun yürütülen bir feshin maliyeti, aylar sonra açılan bir işe iade talebinin veya kıdem/ihbar tazminatı uyuşmazlığının maliyetinin küçük bir bölümüdür.
Rekabet yasağı ve gizlilik şartları
İş ilişkisi sonrası rekabet yasağı şartları Borçlar Kanunu uyarınca geçerlidir, ancak dar bir çerçevede: süre, coğrafya ve kapsam bakımından makul olmalı, çalışanın ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı biçimde zedelememeli; Türk mahkemeleri aşırı bir şartı yazıldığı gibi uygulamak yerine azaltır veya geçersiz kılar. Gizlilik ve fikrî mülkiyet devri şartları daha güvenilir biçimde uygulanabilir ve ayrılan çalışanlardan endişe duyan işverenler için daha pratik bir ilk koruma hattıdır.
İş yeri uyuşmazlıkları
2018'den bu yana, çoğu bireysel ve toplu iş davası (işe iade ile kıdem/ihbar tazminatı talepleri dahil) iş mahkemesinde açılmadan önce arabuluculuk zorunlu bir ilk adımdır — önce arabuluculuğa başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir. Arabuluculuk genellikle hızlıdır (haftalar sürer) ve uyuşmazlıkların önemli bir kısmını mahkeme salonuna ulaşmadan çözer; sisteme yabancı işverenler bunu bazen alışılmadık bulur, ancak uygulamada olağan uyuşmazlıkları davadan uzak tutarak lehlerine işler. Bunun daha geniş yargılama tablosuna nasıl oturduğu için uyuşmazlık çözümü rehberine bakın.
Yargıtay fesihte usule ilişkin yönü nasıl uygulatıyor
Türk iş mahkemeleri, bir feshin zamanlaması ve usulü konusunda esası kadar katıdır — iki karar bu kuralın her iki ucunu da gösterir.
Altı iş günü süresi kaçırılırsa "haklı nedenle" fesih olağan feshe dönüşür
İşveren, sorumlu yöneticinin olayı öğrenmesinden yaklaşık üç hafta sonra bir çalışanı haklı nedenle işten çıkarmıştır. Mahkeme, karar vermeye yetkili kişinin olayı öğrenmesinin üzerinden altı iş gününden fazla geçtiğinde feshin artık İş Kanunu md. 25 uyarınca "haklı nedene" dayanamayacağına — bunun yerine geçerli nedenle fesih sayılacağına ve işverenin ödemeyi reddettiği ihbar tazminatı ile kıdem tazminatını doğuracağına hükmetmiştir.
Ücretin geç ödenmesi çalışana kıdem tazminatıyla istifa hakkı verir, ancak çalışan bu durumda ihbar tazminatı borçlanmaz
Bir çalışanın, işverenin ücretleri defalarca geç ödemesi nedeniyle istifa ettiği durumda mahkeme, istifanın İş Kanunu md. 24 uyarınca "haklı nedenle" istifa olduğunu ve çalışanı kıdem tazminatına hak kazandırdığını teyit etmiştir. Madalyonun öbür yüzünü de açıklığa kavuşturmuştur: istifanın kendisi işverenin ihlali ile haklı kılındığından, çalışanın ihbar tazminatı talebi yerinde olarak reddedilmiştir; zira ihbar tazminatı, sözleşmeyi karşı tarafın haklı nedenle ihlali yüzünden sona erdiren tarafa ödenmez.
Mobbing davasında bilirkişi veya tanık delillerini dinlemeyi reddeden mahkeme, çalışanın hukuki dinlenilme hakkını ihlâl eder
İş yerinde psikolojik taciz (mobbing) iddiasını inceleyen Hukuk Genel Kurulu, davacının bir psikolog içeren bilirkişi heyeti talebini reddetmenin ve destekleyici tanıkları dinlememenin adil yargılanma hakkını ihlâl ettiğine hükmetmiştir. Ayrıca, ayrı bir işe iade davasını önceden kazanmış olmanın, sonraki bir manevi tazminat talepli mobbing davasıyla çelişmediğini de belirtmiştir.
Mobbing, işverenin ayrımcı saikinin ispatı olmaksızın da manevi tazminata dayanak olur
Mahkeme, İş Kanunu md. 5 uyarınca daha sıkı olan kanuni ayrımcılık tazminatı talebi (dil, ırk, cinsiyet veya siyasal ya da dinî inanç gibi bir saikin ispatını gerektirir) olaylar bakımından oluşmamış olsa da, çalışana psikolojik taciz nedeniyle makul bir manevi tazminat takdir etmiştir.
Yukarıdaki karar özetleri, yayımlanan hükmün Salik Avukatlık Bürosu tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış kendi özetidir. Resmî tercüme değildir ve mahkemenin özgün ifadesi olarak alıntılanmamalıdır; bir dilekçede dayanmadan önce mutlaka Türkçe karar metnini (belirtilen Esas/Karar numaralarıyla) doğrulayın.