Yönetişim: kim neye karar verir
Türk hukuku, şirket ister anonim ister limited olsun, şirket karar alma sürecini iki katmana ayırır: ortaklara ayrılmış konulara karar veren (hesapların onayı, kâr dağıtımı, esas sözleşme değişikliği, yönetim kurulu üyelerinin atanması ve azli, sermaye değişiklikleri, birleşmeler) ortaklar genel kurulu ile şirketin olağan işlerini yürüten ve üçüncü kişilere karşı temsil eden yönetim kurulu / müdür(ler).
Tek ortaklı bir iştirak için bu çoğunlukla bir formalitedir — tek ortak kendi kararlarını kendisi alır; ancak formaliteler yine de önemlidir: tutanaklar, pay defterleri ve karar defterleri usulüne uygun tutulmalıdır; çünkü bunların bulunmaması şirket denetlendiğinde, satıldığında veya dava edildiğinde gerçek bir sorun hâline gelir.
Türk uygulaması, mali yıl sonundan itibaren üç ay içinde en az yılda bir kez toplanan ve hesapları onaylayıp yönetimi ibra eden olağan genel kurul ile bu yıllık döngünün dışında ortak onayı gerektiren bir konu doğduğunda (örneğin sermaye artırımı, esas sözleşme değişikliği veya bir yöneticinin azli) toplanan olağanüstü genel kurulu birbirinden ayırır. Her ikisi de bildirimle toplantıya çağrılmalı ve gündemi bağlayıcı olmalıdır — gündemde olmayan bir konuda alınan karara itiraz edilebilir ve iptal edilebilir; yabancı ortaklar bazen aynı toplantıda "bariz" ek bir konuyu gayriresmî biçimde çözmeye çalışırken bu kurala takılır.
Olağan kararlar genel olarak hazır bulunan oyların basit çoğunluğuyla alınır; bazı konular (sermaye azaltımı, faaliyet konusunun değiştirilmesi, tür değiştirme, birleşme, bölünme) esas sözleşmede veya Kanun'da belirtilen daha yüksek toplantı ve karar nisapları gerektirir — rutin bir oylamanın geçeceğini varsaymadan önce kontrol etmekte yarar vardır.
Yönetim kurulu ve yönetim
Anonim şirket, tek üyeden oluşabilen ve Türk olmayan, yerleşik olmayan gerçek kişileri veya (bir temsilci aracılığıyla) tüzel kişileri içerebilen bir yönetim kurulu tarafından yönetilir. Limited şirket bir veya daha fazla müdür tarafından yönetilir; esas sözleşme aksini öngörmedikçe bunlardan en az biri ortak olmalıdır. Her iki türde de müdür(ler)/yönetim kurulu şirketi bankalar, vergi daireleri, çalışanlar ve karşı taraflara karşı temsil eder; imza yetkileri (tek başına veya müşterek imza) tescil ve ilan edilir — karşı taraflar ticaret sicilinde yazana güvenme hakkına sahiptir.
Anonim şirketin yönetim kurulu kararları, esas sözleşme izin veriyorsa ilke olarak fiziki toplantı yapılmadan da alınabilir; ancak daha güvenli ve çok daha yaygın uygulama — özellikle tek yöneticisi yurt dışında bulunan yabancı sermayeli bir şirket için — toplantıyı (bizzat veya telekonferansla) yapmak ve yazılı tutanak imzalamaktır; çünkü bir banka, noter veya karşı taraf bir işlemi yerine getirmeden önce fiilen usulüne uygun tutanağa bağlanmış bir karar görmek ister.
Yabancı yatırımcılar genellikle güvendikleri bir yerel müdürü veya bölgesel bir yöneticiyi, özenle sınırlandırılmış bir vekâletname ile atar ve nihai kontrolü esas sözleşme ile ortaklar sözleşmesi aracılığıyla ortak seviyesinde tutar. Bu vekâletnamenin kapsamı gerçek bir yazım özeni gerektirir: aşırı geniş bir vekâletname yerel müdürün şirketi yabancı ortağın amaçladığının çok ötesinde bağlamasına izin verebilirken, aşırı dar bir vekâletname ortağı her rutin belgeyi yurt dışından imzalamaya zorlar.
Pay devirleri ve esas sözleşme
Payların ne kadar serbestçe el değiştirebileceği büyük ölçüde şirket türüne ve esas sözleşmenin ne dediğine bağlıdır:
- Anonim şirket — nama yazılı paylar: ciro ve teslimle (veya dematerialize paylar için elektronik sicil kaydıyla) devredilebilir; esas sözleşme devri sınırlandırabilir ("nama yazılı pay devri sınırlaması") ve yönetim kurulu onayı şartı koyabilir; bu, az ortaklı bir anonim şirkette istenmeyen üçüncü kişileri dışarıda tutmanın olağan aracıdır.
- Limited şirket: pay devri için noter onaylı devir sözleşmesi ve esas sözleşme aksini öngörmedikçe genel kurul onayı gerekir; devir, ancak pay defterine kaydedildikten ve (limited şirketler için) ticaret siciline tescil edildikten sonra şirkete ve üçüncü kişilere karşı hüküm doğurur.
Varsayılan kurallar serbest olduğundan, ikinci bir ortak — yerel bir ortak, çalışan teşvik planı veya birlikte yatırımcı — getiren yatırımcılar, ön alım haklarını, birlikte satış/satışa zorlama mekanizmalarını ve yabancı ana şirketin korumak istediği veto haklarını sabitlemek için esas sözleşmeyi ve varsa ortaklar sözleşmesini bu olay gerçekleştikten sonra değil, önce hazırlatmalı (veya değiştirmelidir). Ortaklar sözleşmesi, şirket değil ortaklar arasında yapılan bir sözleşmedir ve olağan sözleşme hukuku ilkelerine göre uygulanır; bu da özellikle, sözleşmenin ihlal edilerek yapılan ve kaydedilen bir pay devrinin, kısıtlama esas sözleşmede de yer almadıkça, şirkete karşı otomatik olarak geçersiz olmayacağı anlamına gelir. Ortaklar sözleşmesinin tek başına tam belirleyici sayıldığı hukuk sistemlerine alışkın yabancı yatırımcılar, temel kısıtlamaları yalnızca yan bir sözleşmede bırakmak yerine esas sözleşmeye yerleştirmelidir.
Azınlık ortakların korunması
Kanun, ortaklar sözleşmesi sessiz kalsa bile azınlık ortaklara gerçek bir araç seti tanır: genel kurulda bilgi isteme, kanuna veya esas sözleşmeye aykırı alınan kararlara itiraz etme, dar koşullarda özel denetim talep etme ve belirli eşikleri karşılayan anonim şirketlerde genel kurulun toplantıya çağrılmasını veya gündeme madde eklenmesini isteme hakları. Yerel bir azınlık ortağı getiren yabancı çoğunluk yatırımcısı, bu kanuni hakların ortaklar sözleşmesinde yazanın yerine değil, onun üzerine uygulandığını varsaymalıdır.
Bir karar, kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırı alınmışsa genel kurul tarihinden itibaren üç ay içinde dava yoluyla iptal edilebilir; Türkiye'de azınlık ortakların, özellikle kâr dağıtımı politikası ve ilişkili taraf onayları konusunda, yabancı ana şirketlerin zaman zaman beklediğinden daha etkin kullandığı bir haktır.
İlişkili taraf işlemleri
Bir Türk iştirakinin yabancı ana şirketi veya bağlı şirketleriyle yaptığı işlemler — yönetim ücretleri, royalti bedelleri, şirketler arası krediler, maliyet paylaşım düzenlemeleri — yaygın ve hukukidir, ancak iki ayrı inceleme katmanına tabidir: ilişkili tarafla işlem yapan yöneticilerin şirketler hukuku kapsamındaki sadakat ve özen yükümlülükleri ile bu tür işlemlerin emsallere uygun fiyatlandırılmasını gerektiren vergi hukuku transfer fiyatlandırması kuralları (vergi rehberine bakın). Şirketler arası düzenlemelerin ticari gerekçesini ve fiyatlamasını baştan belgeleyen gruplar, ister vergi incelemesinden ister azınlık ortağın itirazından kaynaklansın, sonradan ortaya çıkan sürtünmenin çoğundan kaçınır.
Anonim şirket için Kanun ayrıca şirketin kendi yönetim kurulu üyelerine veya yakınlarına kredi vermesini veya kefalet vermesini kısıtlar ve bir yöneticinin şirketle rekabet eden veya kişisel menfaat içeren bir işleme girmeden önce bildirim ve bazı durumlarda yönetim kurulu onayı şartlarını getirir; bu kurallar, yapının başka yerlerindeki grup şirketlerinde de etkin olan yabancı atanmışları yakalar.
Her şirketler arası hizmet, lisans veya kredi düzenlemesi için ilişkili taraf işlemi dosyası tutun — sözleşme, fiyatlama gerekçesi ve yönetim kurulu onayı. Bu, hem yöneticileri hem de şirketi sonradan koruyan tek başına en ucuz düzen işidir.
Tüzel kişilik perdesinin kaldırılması
Türk şirketler hukukunun başlangıç ilkesi sıkı ayrılıktır: ortağın kişisel malvarlığı, taahhüt ettiği sermaye payı dışında şirketin borçlarından sorumlu değildir ve şirket de ortağın kişisel borçlarından sorumlu değildir. Buna rağmen Türk mahkemeleri dar bir öğretiyi — tüzel kişilik perdesinin kaldırılması / aralanması — tanır; ayrı tüzel kişiliğin kötüye kullanıldığı hâllerde alacaklının ortağın veya bağlı bir şirketin kendi malvarlığına başvurmasına izin verir: ortağın ve şirketin malvarlıklarının gerçekten birbirine karıştığı, şirket şeklinin mevcut bir sorumluluktan kaçmak için kötü niyetle kullanıldığı veya kendine ait gerçek faaliyeti ya da sermayesi olmayan çıplak bir kabuğun salt ortağı veya bağlı bir şirket için paravan olarak çalıştığı durumlar (ortak kontrol altındaki kardeş şirketlere ulaşmak için kullanılan "organik bağ" öğretisi).
Bu, bir Türk iştirakinin yetersiz sermayeli olduğu, minimal bağımsız faaliyeti bulunduğu veya esas olarak ana şirketin Türkiye faaliyetleri için geçiş yapısı olarak kullanıldığı her durumda yabancı grupların aklında tutması gereken gerçek — dar uygulanmakla birlikte — bir risktir; bu yapı tek başına hukuka aykırı değildir, ancak şirket sonradan bir alacaklıya ödeme yapamaz hâle gelirse daha fazla risk altına girer.
Yöneticilerin ve müdürlerin sorumluluğu
Yönetim kurulu üyeleri ve müdürler şirkete karşı özen ve sadakat yükümlülüğü taşır ve kanuni veya esas sözleşmeye dayalı yükümlülüklerini ihlâl etmeleri sonucu doğan zarardan kişisel olarak sorumlu tutulabilir; özellikle vergi ve sosyal güvenlik mevzuatında belirtilen özel durumlarda yalnızca Ticaret Kanunu'na göre değil, şirketin ödenmemiş kamu borçlarının (vergi ve sosyal güvenlik primleri) bir kısmından da. Bu, yabancı atanmışların kişisel riskini bazen hafife aldığı alanlardan biridir: Türkiye'de şirket yöneticisi olarak imza atmak salt törensel bir rol değildir ve kâğıt üzerinde yöneticilikten istifa etmek, görevdeyken alınan kararlara ilişkin sorumluluğu geriye dönük olarak ortadan kaldırmaz.
Yönetici sorumluluk sigortası (D&O), net yetki devri ve usulüne uygun tutanağa bağlanmış yönetim kurulu kararları standart risk yönetimi araçlarıdır ve uyuşmazlık çıktıktan sonra değil, ilk günden devreye alınmaya değer. Genel kurulca belirli bir mali yıl için alınan ibra kararı, yöneticileri o toplantıda açıklanan hususlardan doğan sorumluluktan kurtarır; ancak sonradan gizlenmiş veya o sırada gereği gibi açıklanmamış olgulara dayandığı anlaşılan taleplere karşı koruma sağlamaz.
Birleşme-devralma ve yeniden yapılanma temelleri
Yeni bir şirket kurmak yerine mevcut bir Türk şirketini satın almak genellikle Türk veya yabancı hukuka tabi (bazı emredici yerel kurallara bağlı olarak) bir pay devir sözleşmesiyle yürür; öncesinde hukuki, vergisel ve mali durum tespiti yapılır, sonrasında yeni ortakların ticaret siciline tescili gelir. Büyük işlemler, Rekabet Kurulu tarafından belirlenen birleşme ve devralma eşiklerine göre Rekabet Kurumu'na bildirim yapılmasını gerektirebilir; yabancı alıcıların bunu erken kontrol etmesi gerekir — bildirimin zorunlu olduğu hâllerde izin alınmadan kapanış yapmak ciddi ceza riski taşır ve ilke olarak işlemin kendisini de itiraza açabilir.
Türk şirketler arasında birleşme, bölünme ve pay değişimi yoluyla tür değiştirme de Kanun'un özel yeniden yapılanma hükümleri kapsamında mümkündür ve Kurumlar Vergisi Kanunu'nun nitelikli birleşme veya bölünme koşullarına uygun kurgulandığında vergi açısından nötr işlem görebilir. Hedef şirketin ilişkili taraf işlemleri geçmişi ile bekleyen veya muhtemel azınlık ortak taleplerine ilişkin durum tespiti özel dikkat gerektirir; çünkü ikisi de saf bir mali incelemenin ortaya çıkarmayacağı, yabancı alıcının devraldığı risk alanlarıdır.
Türk mahkemeleri tüzel kişilik perdesini ve yöneticilerin sorumluluğunu nasıl ele alıyor
İki Yargıtay içtihat çizgisi, Türkiye'de ortak ve bağlı şirket sorumluluğunun dış sınırını belirler — sınırlı sorumluluğun mutlak olduğunu varsaymadan önce bilmeye değerdir ve gerçekte ne kadar ileri gittiğini bilmek de aynı ölçüde yararlıdır.
Bağlı şirketler arasındaki "organik bağ" yoluyla perdenin kaldırılması
Daire, sermaye şirketi ortaklarının ilke olarak şirket borçlarından sorumlu olmadığını, ancak ortağın kendisini şirketle özdeşleştirdiği, ortağın ve şirketin malvarlıklarının karıştığı veya şirket şeklinin kötü niyetle ve alacaklılara karşı sorumluluktan kaçınmak için hesaplı biçimde kullanıldığı hâllerde bu ayrılığın göz ardı edilebileceğini kabul etmiştir. Bu temelde, borçlu şirketle aynı yönetim, adres ve ortaklık yapısı altında olduğu gösterilen bir şirket (bir "organik bağ"), borçlunun yükümlülüğünden de sorumlu tutulabilir.
Salt ortaklık ilişkisi veya tek ortak olmak, tek başına yeterli değildir
Türk mahkemeleri bunun tersinde de aynı derecede tutarlıdır: bir şirketin tek ortağı veya tek müdürü olmak ya da başka bir şirketle aynı gruba ait olmak, tek başına perdenin kaldırılmasını haklı kılmaz. Daha fazlası gerekir — malvarlıklarının karışması, bir araç olarak kullanılan yetersiz sermaye veya belirli bir alacaklıyı bertaraf etmek için şirket şeklinin kötü niyetle kullanıldığının kanıtlanması.
Bir yönetim kurulu üyesi, genel kurulun kendisini ibra eden kararında oy kullanamaz
Daire, yöneticilerin ilgili mali yıl için kendi yönetimlerini ibra eden kararda oy kullanmaktan men edildiğini teyit etmiş ve menfaat çatışması oy kuralının kendisi ihlal edildiğinde, ortağın toplantı tutanağına muhalefet şerhi düşmemiş olsa bile ibra kararının iptalini isteyebileceğine hükmetmiştir.
Yukarıdaki karar özetleri, yayımlanan hükmün Salik Avukatlık Bürosu tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış kendi özetidir. Resmî tercüme değildir ve mahkemenin özgün ifadesi olarak alıntılanmamalıdır; bir dilekçede dayanmadan önce mutlaka Türkçe karar metnini (belirtilen Esas/Karar numaralarıyla) doğrulayın.