Yabancı mülkiyeti: fiilen nelere izin verilir
2012'deki reformlardan (2644 sayılı Tapu Kanunu'nu değiştiren 6302 sayılı Kanun) bu yana, çoğu yabancı gerçek kişinin Türkiye'de gayrimenkul satın almak için artık "karşılıklılık" göstermesi (kendi ülkesinin Türk vatandaşlarına eşdeğer hak tanıması) gerekmemektedir — bu şart eskiden birçok ülkenin vatandaşını tümüyle engelliyordu. Mevcut çerçeve bunun yerine uyruktan bağımsız olarak uygulanan bir dizi genel sınır getirir:
- Bir yabancı gerçek kişinin Türkiye'deki toplam gayrimenkul varlığı ülke genelinde 30 hektarı ve belirli bir ilçedeki toplam özel arazi alanının %10'unu geçemez.
- Askerî ve güvenlik bölgelerindeki mülkler yabancı uyruklularca hiç edinilemez ve her yabancı alıcı işlemi, Tapu Müdürlüğü devam etmeden önce bu bölgelere karşı kontrol edilir.
- Az sayıda ülkenin vatandaşları, karşılıklılık veya milli menfaat gerekçeleriyle Cumhurbaşkanı kararıyla hâlâ hariç tutulmaktadır — genel kurala dayanmadan önce ilgili uyruk için teyit edilmesi gerekir.
- Türkiye'de kurulan yabancı sermayeli şirketler (%100 yabancı sahipli olsalar bile) belirtilen faaliyet konuları için gereken gayrimenkul edinimlerinde esas olarak Türk şirketleri gibi ele alınır — yabancı bir yatırımcının Türk işletme iştirakinin kendi ofisini veya fabrikasını satın alması yukarıda anlatılan bireysel yabancı mülkiyet sınırlarına tabi değildir; ancak şirketin tescilli faaliyet alanı dışındaki veya askerî bölgelere yakın edinimler kendi incelemesini tetikler.
Bir Türk gayrimenkul alımı nasıl kapanır
Birçok common law sisteminin aksine, bir Türk gayrimenkul satışı özel bir satış sözleşmesinin imzalanmasıyla geçerli olmaz — mülkiyet yalnızca Tapu Müdürlüğünde tescille geçer ve tescilin kendisi, bağlayıcı devir senedinin, genellikle her iki tarafın veya vekillerinin bir tapu memuru huzurunda hazır bulunmasıyla düzenlendiği andır. Önceden imzalanan özel bir "satış" sözleşmesi olsa olsa devrin tamamlanmasına ilişkin sözleşmesel bir borç doğuran bir ön anlaşmadır — mülkiyeti kendisi geçirmez ve satıcının sonradan tapuya gelmeyi reddettiği durumlarda bu tür ön anlaşmalara ilişkin uyuşmazlıklar yaygındır.
Gayrimenkul mülkiyetinin devrine ilişkin her anlaşmanın Tapu Müdürlüğü önünde (veya bazı ön satış vaatleri için noter önünde) resmî şekilde yapılmasını gerektirir — taşınmaz satışına ilişkin sıradan bir özel yazılı sözleşme, tek başına, tarafları devri tamamlamaya bağlamaya yetmez.
Yabancı alıcılar ayrıca zorunlu bir mülk değerleme raporunu (özellikle yatırım yoluyla vatandaşlık düşünülüyorsa önemlidir, aşağıya bakın), alıcı ile satıcı arasında paylaşılan tapu harcını ve — taşınmaz daha önce ticari amaçla kullanılmışsa — yeni ticari ve konut mülklerinin yabancılarca satın alınmasını teşvik etmek için getirilen bir fayda olarak, döviz ile ödeme yapan yabancı alıcılar için olası bir KDV istisnası sorusunu da bütçelemelidir.
Kat mülkiyeti
Çok birimli bir binadaki daireler ve diğer bağımsız bölümler, belirli bir bağımsız bölümün bireysel mülkiyetini binanın ortak alanlarının (arsa, yapı, ortak tesisler) orantılı, ayrılmaz payıyla birleştiren 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'na göre elde tutulur. Türkiye'de daire veya ticari birim satın alanlar, binanın kat mülkiyetini (nihai kat mülkiyeti tapusu) tamamlayıp tamamlamadığını veya bir binanın iskân izni almadan önce uygulanan ön kat irtifakı (irtifak hakkı) rejimi altında olup olmadığını kontrol etmelidir — bu ayrım ipotek edilebilirliği, yeniden satışı ve inşaatın durması hâlinde alıcının pratik haklarını etkiler.
Önalım hakkı (önalım / şufa)
Gayrimenkulün paylı mülkiyette olduğu hâllerde (paylı mülkiyet — birkaç mirasçının bir mülke mirasçı olmasının veya yatırımcıların mülkiyeti bölmeden birlikte satın almasının olağan sonucu), bir paydaş payını dışarıdan üçüncü bir kişiye satarsa Medeni Kanun diğer paydaşlara kanuni bir önalım hakkı verir: satışı öğrendikten sonra sınırlı bir süre içinde, başka bir paydaş dava açarak aynı şartlarla alıcının yerine geçebilir. Bu, Türk gayrimenkulünde tek bir paydaştan hisse satın alan yabancı yatırımcılar için canlı bir risktir — alım diğer paydaşların itirazına karşı mutlaka güvende değildir ve sonucu, mülkün paydaşlar arasında fiilen gayriresmî ama gerçek biçimde bölünüp bölünmediği (fiili taksim) gibi ince ayrımlara bağlı olabilir.
Kamulaştırma
Türk devleti ve belirli kamu kuruluşları, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu uyarınca, tanınan bir kamu yararı amacıyla (altyapı, kentsel gelişim, kamu tesisleri) özel gayrimenkulü kamulaştırabilir ve mahkemece atanan heyetçe, mülkün kamulaştırma tarihindeki değerine göre belirlenen bedeli öder. Yabancı malikler Türk maliklerle aynı bedel haklarına sahiptir ve hem kamulaştırma kararına (idare hukuku gerekçeleriyle, idare mahkemeleri önünde) hem de bedelin miktarına (hukuk mahkemeleri önünde) itiraz edebilir — karıştırılması kolay ama farklı süreler içinde ve farklı mahkemeler önünde ilerleyen iki ayrı yol.
Ticari kiralar
Ticari kiralar, Borçlar Kanunu'nun kira hükümlerine tabidir; bunlar, yabancı bir kiraya veren veya kiracının planlaması gereken zorunlu kiracı korumalarını içerir: kira süresi boyunca kira artışları üretici fiyat enflasyonuna bağlı kanuni bir formülle sınırlıdır ve kiraya verenin ticari bir kirayı feshedip (belirli süre sonunda bile) taşınmazı geri alma imkânı birçok yargı çevresine göre daha kısıtlıdır — genellikle kiracının temerrüdünü, kiraya verenin taşınmaza gerçek ihtiyacını veya belirli kusursuz fesih sebepleri açılmadan önce asgari sayıda yenileme döneminin (şu anda on yıllık kesintisiz kullanım) geçmesini gerektirir.
Gayrimenkul ve yatırım yoluyla Türk vatandaşlığı
Türkiye'nin yatırım yoluyla vatandaşlık programı, asgari bir değer eşiğini (Bakanlar Kurulu tarafından belirlenen ve periyodik olarak güncellenen) karşılayan gayrimenkulü satın alan ve asgari bir elde tutma süresi (şu anda üç yıl) boyunca elinde tutan yabancı uyruklunun, lisanslı bir değerleme uzmanından resmî bir değerleme raporu alınması ve tapuda elde tutma süresi boyunca yeniden satışı kısıtlayan bir şerhin tescil edilmesi koşuluyla, Türk vatandaşlığına başvurmasına olanak tanır. Bu, yukarıda anlatılan olağan yabancı gayrimenkul kurallarından ayrı, bu amaç için tasarlanmış bir yoldur ve nitelikli değer eşiği periyodik olarak değişir — bir alım bunun etrafında kurgulanmadan önce daima güncel düzenlemeden teyit edilmelidir.
Bu rehber, Türk gayrimenkul hukukunun genel ilkelerini özetler ve belirli bir edinime ilişkin hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Yabancı mülkiyet sınırları, yatırım yoluyla vatandaşlık eşikleri ve KDV istisnası koşulları düzenlemelerle periyodik olarak gözden geçirilir; bir işlem sırasında yürürlükteki rakamları teyit edin.
Türk mahkemeleri yabancı mülkiyet sınırlarını ve paylı mülkiyet uyuşmazlıklarını nasıl ele alıyor
Bugünkü yabancı mülkiyet kurallarının arkasındaki anayasal geçmişten, paylı arazideki önalım uyuşmazlıklarının gündelik gerçekliğine kadar bu kararlar, Türkiye'de gayrimenkul edinimlerinin fiilen nasıl sonuçlandığını şekillendirir.
Yabancı gayrimenkul edinimi için keyfi karşılıklılık istisnaları anayasaya aykırıdır
Bakanlar Kurulu'nun seçili ülkeleri yabancı gayrimenkul mülkiyeti ve mirası bakımından karşılıklılık şartından muaf tutmasına imkân veren değişiklikleri inceleyen Anayasa Mahkemesi, düzenlemenin anayasaya aykırı olduğuna hükmetmiştir: karşılıklılık ilkesini fiilen içini boşaltmış, yürütmeye aşırı geniş bir takdir yetkisi devretmiş ve Türk malvarlığına mirasçı olan yabancı uyrukluları keyfi idari tercihlere göre eşitsiz muameleye tabi tutmuştur.
Paydaşlar arasındaki fiilî ve gayriresmî bir bölüşüm önalım talebini boşa çıkarabilir
Mahkeme, bir malın paydaşlarının uygulamada, nominal olarak paylı mülkiyetteki malın farklı kısımlarını fiilen bölüp ayrı ayrı kullandığı (fiili taksim) durumlarda, bir başkasının farazi payının satışına karşı kanuni önalım hakkını kullanan paydaşın, kanun fiili bölüşümü önalım hakkının istisnası olarak açıkça saymasa da, Medeni Kanun md. 2'deki dürüstlük kuralına aykırı davranıyor sayılabileceğine hükmetmiştir.
Kendi payınızı satmak, bir başkasının satışına karşı önalım hakkını kullanmanıza engel olmaz
Mahkeme, aynı gün kendi payının bir kısmını satan bir paydaşın sonrasında önalım hakkını kullanmasının kötü niyetli olduğu yönündeki savı reddetmiştir — dava boyunca paydaş olmaya devam ettiğinden, kendi ilgisiz satışının zamanlaması, diğer paydaşın üçüncü bir kişiye satışına karşı kanuni önalım hakkını ortadan kaldırmamıştır.
Yukarıdaki karar özetleri, yayımlanan hükmün Salik Avukatlık Bürosu tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış kendi özetidir. Resmî tercüme değildir ve mahkemenin özgün ifadesi olarak alıntılanmamalıdır; bir dilekçede dayanmadan önce mutlaka Türkçe karar metnini (belirtilen Esas/Karar numaralarıyla) doğrulayın.