Sözleşmeler Hukuku

Sınır Ötesi Ticari İşlemler İçin Sözleşmeler Hukuku

Bir Türk iştirakinin bayileri, tedarikçileri, kiraya verenleri ve müşterileri ile yaptığı sözleşmeler, taraflar anlaşmayı tamamen İngilizce müzakere etmiş olsa bile Türk Borçlar Kanunu'na tabidir. Birkaç yerel kural yabancı hazırlayıcıları düzenli olarak şaşırtır.

Sözleşmenin kurulmasına ilişkin temel kurallar

Türk Borçlar Kanunu, Avrupa'daki medeni hukuk sistemlerinin çoğunun izlediği temel mantığı izler: sözleşme icap ve kabulle kurulur, genel olarak belirli bir şekil şartı aranmaz (yazılı sözleşme kural değil istisnadır, ancak şiddetle tavsiye edilir) ve yorumda öncelikle tarafların gerçek ortak iradesine bakılır, yalnızca sözcüklerin lafzına bakılmaz. Bazı sözleşmeler geçerli olmak için belirli bir şekle tabidir — taşınmaz satışı/devri, kefalet taahhütleri ve birkaç diğeri — ve şekil hatası, özenle müzakere edilmiş bir hükmü bile uygulanamaz hâle getirebilir.

Sözleşme öncesi davranışlar da hukuki ağırlık taşır: kötü niyetle müzakere etmek veya karşı tarafı anlaşmanın kapanacağına makul biçimde güvendirdikten sonra ilerlemiş müzakereleri haklı bir sebep olmaksızın kesmek, hiçbir sözleşme imzalanmasa bile güven zararının tazmini (culpa in contrahendo) talebine yol açabilir. "Anlaşma yoksa sorumluluk da yok" müzakere kültürüne alışkın yabancı taraflar, Türk hukukunun sözleşme öncesi görüşmeleri tamamen risksiz saymadığını bilmelidir.

TBK md. 583

Kefalet, ancak yazılı şekilde verilirse geçerlidir; kefilin azami sorumluluk miktarını ve kefalet süresini kanunun aradığı şekilde kendi eliyle yazması gerekir. Yabancı ana şirketlerden bir iştirakin kira sözleşmesi veya kredi limiti için kefalet istendiğinde bu şekil şartı sıklıkla gözden kaçar.

Genel işlem koşulları ve iltihaki şartlar

Bir tarafın, diğer tarafla ayrı ayrı müzakere edilmemiş, önceden basılmış genel işlem koşulları sunduğu hâllerde Kanun koruyucu bir rejim uygular: sözleşmenin niteliği bakımından olağan dışı veya şaşırtıcı olan ya da karşı tarafın makul olarak beklemeyeceği hükümler, özellikle dikkate sunulup kabul edilmedikçe bağlayıcı değildir; açıkça haksız hükümler ise dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle geçersiz sayılabilir. Bu rejim tüketici sözleşmeleri düşünülerek getirilmiş olsa da işletmeler arası standart sözleşmeleri de kapsar; bu nedenle küresel genel şartlarını Türkiye'de kullanıma sokan yabancı bir tedarikçi, bunları yalnızca tercüme ettirmekle yetinmemeli, uygulanabilirlik bakımından da gözden geçirtmelidir.

Uygulamada "şaşırtıcı" sayılıp geçersiz kılınma ihtimali en yüksek hükümler; yoğun metin içine gömülmüş geniş sorumluluk sınırlama ifadeleri, tek taraflı değişiklik hakları ve çok kısa itiraz süreli otomatik yenileme şartlarıdır — yani common law standart formlarında itirazsız kalma eğilimindeki hükümlerin ta kendisi. Herhangi bir küresel şablonun, kanundaki varsayılan kurallardan gerçekten önemli sapmaların gömülmek yerine açıkça belirtildiği, Türkçe ve düzenli biçimlendirilmiş bir versiyonu, denetime tabi tutulduğunda çok daha sağlam durur.

Bayilik, acentelik ve franchise sözleşmeleri

Aşağıdakiler, yabancı yatırımcıların kendi perakende veya satış organizasyonunu kurmadan Türk pazarına girerken en sık müzakere ettiği sözleşmelerdir:

Hangi yapı kullanılırsa kullanılsın, TTK md. 122 kapsamındaki acentelik tazminatı hakkından önceden vazgeçilemez; asıl sözleşmede acentenin veya bayinin fesih hâlinde tazminat talebinden vazgeçtiğini belirten bir hüküm geçersizdir. Buna karşılık, fesihten sonra, bağımsız hukuki danışmanlıkla gerçekten varılan bir uzlaşma talebi geçerli şekilde sona erdirebilir. Yabancı müvekkiller bunu, grubun standart küresel şablonuyla hazırlanan bir fesih sözleşmesinin, feragatin gerçekte ne zaman imzalandığına ilişkin Türk mahkemesi incelemesinden geçemediğini görünce zor yoldan öğrenebilir.

Son gelişme · Temmuz 2026

7589 sayılı Kanun (31 Temmuz 2026) ile Türkiye'de kanuni faiz oranı artık sabit %24 değildir; Merkez Bankası reeskont faiz oranının %80'i düzeyinde değişken hâle gelmiştir. Kendi faiz oranını belirtmeyip kanuni varsayılan orana dayanan her sözleşme bundan etkilenir. Güncellemenin tamamını okuyun →

Mal satımı, finansal kiralama ve diğer yaygın sözleşme türleri

Bayilik ve acentelik dışında, yabancı sermayeli bir Türk şirketinin günlük ticari faaliyetinde en sık iki sözleşme türüyle karşılaşılır: uluslararası mal satım sözleşmesi ve ekipman veya makine finansmanı yapan şirketler için finansal kiralama sözleşmesi. Bunların yapılandırılması ve genel olarak uluslararası ticari sözleşmelerin İngilizce hazırlanmasına ilişkin Türk uygulaması Türk hukuk literatüründe iyi ele alınmıştır; Prof. Dr. Ziya Akıncı'nın İngilizce Sözleşmelerin Hazırlanması (On İki Levha Yayıncılık, 2024) adlı eseri tam da bu konuda önde gelen pratik bir kaynaktır; her uluslararası sözleşmede ortak olan genel hükümleri ele aldıktan sonra mal satımı ve acentelik sözleşmeleri dahil en sık kullanılan sözleşme türlerini tek tek, yabancı bir tarafın müzakere etmeyi beklemesi gereken türe özgü hükümlerle birlikte işler.

Uluslararası mal satım sözleşmeleri

Türkiye, 2011'den beri Birleşmiş Milletler Uluslararası Mal Satım Sözleşmeleri Hakkında Antlaşma'ya (CISG / Viyana Satım Sözleşmesi) taraftır. Taraflarca açıkça hariç tutulmadıkça CISG, iş yerleri farklı CISG üye devletlerinde bulunan taraflar arasındaki mal satım sözleşmelerine kendiliğinden uygulanır; bu da bir Türk şirketinin yabancı tedarikçi veya müşterilerle imzaladığı sınır ötesi satım sözleşmelerinin büyük bir bölümünü, sözleşmede belirtilsin belirtilmesin kapsar. CISG; sözleşmenin kurulması, malın uygunluğu, satıcı ve alıcının ihlal hâlindeki hakları ve riskin geçişi konusunda varsayılan kurallar getirir; taraflar bunu hariç tutmayı veya tamamlamayı düşünmedikçe çoğu zaman uygulandığının farkında olmaz.

Bir Türk taraf için iyi hazırlanmış bir uluslararası mal satım sözleşmesi şunları düzenler:

Örnek şablon

ICC Model Uluslararası Satım Sözleşmesi (ICC Yayın No. 738E, en son 2024'te güncellendi) — Uluslararası Ticaret Odası tarafından özellikle CISG kapsamında yeniden satış amaçlı üretilmiş mallar için yayımlanmıştır; tarafların kendi işlemleri için doldurduğu Özel Şartlar ile hazır Genel Şartlar bir arada sunulur. Türk ihracat/ithalat uygulaması dahil dünya genelinde CISG'ye tabi bir satım sözleşmesi için en yaygın kullanılan başlangıç şablonu olmayı sürdürmektedir.

CISG'nin kendi kapsamının ötesinde tarafsız bir uygulanacak hukuk çerçevesi isteyen taraflar (CISG örneğin sözleşmenin geçerliliğini veya üçüncü kişilerin mülkiyet haklarına etkisini kapsamaz), bazen UNIDROIT Uluslararası Ticari Sözleşmeler İlkeleri (PICC) 2016'yı da sözleşmeye dâhil eder; bu, uluslararası sözleşme hukukunun yaygın biçimde atıf yapılan, bağlayıcı olmayan bir derlemesidir ve aynı fikre dayanan diğer ulusötesi ticaret kurallarıyla birlikte bu rehberin ilerleyen bölümlerinde ayrıntılı ele alınmıştır.

Örnek madde · Teslim ve riskin geçişi

9.1 Teslim [FOB İzmir, Incoterms® 2020] şartıyla yapılacaktır. Malların kaybı veya hasarı riski, belirtilen Incoterms kuralına uygun olarak Satıcı'dan Alıcı'ya geçer; mülkiyet ise Madde 6 uyarınca Satıcı'nın bedelin tamamını almasıyla geçer.

9.2 Satıcı, tahmini sevk tarihini, öngörülen yükleme tarihinden en az on (10) İş Günü önce Alıcı'ya bildirir ve öngörülen herhangi bir gecikmeyi derhâl bildirir.

Yalnızca örnek niteliğindedir — köşeli parantez içindeki Incoterms kuralı, liman ve bildirim süresi, ilgili sevkıyata uyarlanmalı ve o kuralın fiilen yüklediği teslim yükümlülüklerine göre kontrol edilmelidir.

Uygulamada Incoterms® 2020 kuralları

Bir Incoterms kuralını, neyi dağıttığını anlamadan belirtmek, Türk ihracat/ithalat sözleşmelerinde en yaygın yazım hatalarından biridir. On bir Incoterms 2020 kuralı iki gruba ayrılır: her türlü taşıma şekli için geçerli yedi kural (çok modlu ve konteynerli yük dahil, ki genel ticaretin çoğunu kapsar) ve yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığı için ayrılmış dört kural. Gemi küpeştesine hiç dokunmayan bir konteyner sevkıyatı için yalnızca deniz taşımacılığına ait bir kural kullanmak sık ve sonuçları ağır bir hatadır; çünkü riskin tam olarak ne zaman geçtiği konusunda bir boşluk bırakabilir.

KuralTam adıRisk alıcıya şu anda geçer…Ana taşıma ve sigorta
Her türlü taşıma şekli
EXWİşyerinde Teslim (Ex Works)Mallar satıcının işyerinde alıcının emrine hazır bırakıldığındaSatıcının kapısından itibaren her şeyi alıcı düzenler ve öder
FCATaşıyıcıya Teslim (Free Carrier)Mallar, belirtilen yerde alıcının belirlediği taşıyıcıya teslim edildiğindeAna taşımayı alıcı düzenler; sigorta taraflardan biri için isteğe bağlıdır
CPTTaşıma Ücreti Ödenmiş (Carriage Paid To)Mallar ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde (varışta değil)Satıcı, belirtilen varış yerine kadar taşıma ücretini öder; sigorta isteğe bağlıdır
CIPTaşıma ve Sigorta Ücreti Ödenmiş (Carriage and Insurance Paid To)Mallar ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde (varışta değil)Satıcı taşıma ücretini öder ve Institute Cargo Clauses (A) düzeyinde sigorta yaptırmalıdır
DAPBelirtilen Yerde Teslim (Delivered at Place)Mallar, belirtilen varış yerinde boşaltmaya hazır şekilde geldiğindeSatıcı taşımayı düzenler; boşaltmayı ve ithalat gümrüklemesini alıcı üstlenir
DPUBoşaltılmış Olarak Belirtilen Yerde Teslim (Delivered at Place Unloaded)Mallar belirtilen varış yerinde boşaltıldığındaSatıcı taşımayı ve boşaltmayı düzenler; satıcıya boşaltma yükümlülüğü getiren tek kuraldır
DDPGümrük Vergisi Ödenmiş Teslim (Delivered Duty Paid)Mallar ithalat gümrüklemesi yapılmış, boşaltmaya hazır şekilde geldiğindeSatıcı azami yükümlülüğü üstlenir: taşıma, ithalat vergileri ve harçları
Yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığı
FASGemi Yanında Teslim (Free Alongside Ship)Mallar belirtilen limanda geminin yanına konulduğundaAna taşıma ve sigortayı alıcı düzenler
FOBGemide Teslim (Free on Board)Mallar gemiye yüklendiğindeAna taşımayı alıcı düzenler; sigorta taraflardan biri için isteğe bağlıdır
CFRMal Bedeli ve Navlun (Cost and Freight)Mallar gemiye yüklendiğinde (varışta değil)Satıcı varış limanına kadar navlunu öder; sigorta isteğe bağlıdır
CIFMal Bedeli, Sigorta ve Navlun (Cost, Insurance and Freight)Mallar gemiye yüklendiğinde (varışta değil)Satıcı navlunu öder ve en az Institute Cargo Clauses (C) düzeyinde sigorta yaptırmalıdır

CPT, CIP, CFR ve CIF kurallarındaki tekrarlayan örüntüye dikkat edin: satıcı, belirtilen varış yerine kadar taşıma masrafını (bazen sigortayı da) öder, ancak risk çok daha önce, mallar ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde veya gemiye yüklendiğinde, yani çıkış noktasında geçer. "Satıcı navlunu öder" ifadesini "satıcı varışa kadar riski taşır" şeklinde anlayan alıcılar bu dört kuralı yanlış okur ve bu, uygulamada gerçekten yaygın bir yanlış anlamadır.

Daima Incoterms sürüm yılını ("Incoterms® 2020") ve kesin bir yer veya liman adını belirtin; liman belirtilmeden yalnızca "FOB" yazılması veya hangi Incoterms sürümünün uygulandığının belirtilmemesi, CISG'nin kendi varsayılan kurallarının da tam olarak çözemeyeceği gerçek bir belirsizlik bırakır.

Finansal kiralama sözleşmeleri

Finansal kiralama (leasing), Türkiye'de ekipman, makine veya sermaye malı finansmanında doğrudan satın almadan başvurulan yaygın bir yöntemdir ve yabancı sermayeli üretim ve sanayi iştiraklerince de Türk sermayeli şirketler kadar sık kullanılır. Borçlar Kanunu'ndaki olağan kira hükümlerine değil, 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu'na tabidir; bu, işletme kirasından yapısal bir farktır ve hem tarafların haklarını hem de uyuşmazlığın nasıl çözüleceğini etkiler.

Finansal kiralamada kiraya veren (lisanslı bir leasing şirketi), kiracının seçtiği varlığı satın alır ve belirli bir süre için dönemsel ödemeler karşılığında kiracıya kiralar; genellikle kiracıya sürenin sonunda varlığı sembolik bir bedelle satın alma opsiyonu tanınır (her zaman otomatik bir hak değildir). Kiraya veren kira süresi boyunca varlığın hukuki mülkiyetini elinde tuttuğundan, finansal kiralama kiraya verene aynı ekipman üzerinde teminatlı bir krediye kıyasla daha güçlü bir fiili güvence sağlar; temerrüt hâlinde kiracının varlığı üzerindeki bir teminat hakkını icra etmek zorunda kalmadan kendi varlığını geri alabilir.

6361 sayılı Kanun, md. 30

Kiraya veren, kiracının ödeme temerrüdü nedeniyle ancak ihtardan sonra 30 günlük ek süre verdikten sonra (sözleşmede sürenin sonunda mülkiyetin kiracıya geçeceği öngörülmüşse 60 güne uzar) fesih yapabilir; ayrıca, her biri için ihtar yapılmış olmak kaydıyla, kiracı üst üste iki taksiti veya bir yıl içinde üç taksiti ödemezse de fesih yapabilir. Fesih hakkına sahip tarafın sözleşmeyi sürdürmesinin kendisinden makul olarak beklenemeyeceği diğer ağır ihlâller için md. 31/2'de ayrı bir fesih hakkı vardır.

Fesihte 6361 sayılı Kanun kiracının kiralanan varlığı iade etmesini gerektirir; kiraya verenin kiracının temerrüdü nedeniyle fesih yapması hâlinde kiracı, ödenmemiş taksitlerden ve iade edilen varlığın değerini aşan ilave zarardan sorumlu kalmaya devam eder; yabancı bir kiracı, ekipmanın iadesinin ilişkiyi tamamen kapatacağını varsaymak yerine bu riski bütçelemelidir. Kendisinden önceki leasing kanunundan farklı olarak 6361 sayılı Kanun, önceki sabit asgari fesih yasağı süresini ve yurt dışından yapılan sınır ötesi kiralamalar için önceki yasal asgari değeri kaldırmış, böylece tarafların süreyi ve (Türkiye dışından finanse edilen kiralamalara ilişkin usul kurallarına tabi olarak) kiralama düzenini kurgulaması konusunda önceki rejime göre daha fazla esneklik sağlamıştır.

Örnek madde · Temerrüt ve fesih

14.1 Kiracı herhangi bir Kira bedelini vadesinde ödemez ve bu ihmal Kiraya Veren'in yazılı ihtarından itibaren otuz (30) gün (veya Ekipman'ın mülkiyetinin Süre sonunda Kiracı'ya geçmesi öngörülüyorsa altmış (60) gün) devam ederse, Kiraya Veren işbu Sözleşme'yi 6361 sayılı Kanun'un 30. maddesi uyarınca feshedebilir ve Ekipman'ın derhâl iadesini talep edebilir.

14.2 İşbu Madde 14 uyarınca fesih hâlinde Kiracı (a) Ekipman'ı Madde 8'de öngörülen durumda Kiraya Veren'e iade eder, (b) fesih tarihi itibarıyla tahakkuk etmiş ve ödenmemiş tüm Kira bedellerinden sorumlu kalır ve (c) 6361 sayılı Kanun'un 33. maddesi uyarınca, iade edilen Ekipman'ın değerini aşan her türlü zararı Kiraya Veren'e tazmin eder.

Yalnızca örnek niteliğindedir — ihtar süresi, ek süre ve tazminat ifadeleri, yukarıda açıklanan 6361 sayılı Kanun md. 30 ve 33'teki emredici asgari şartlara uygun olmalıdır; kanunun izin verdiğinden daha kısa bir ek süre uygulanamaz.

Uluslararası çerçeve

Uluslararası Finansal Kiralama Hakkında UNIDROIT Sözleşmesi (Ottawa, 28 Mayıs 1988), sınır ötesi ekipman kiralaması için önde gelen uluslararası tekdüze hukuk belgesidir ve uluslararası leasing uygulamasının riski kiraya veren, kiracı ve tedarikçi arasında nasıl dağıttığına dair standart başvuru noktası olmayı sürdürmektedir. Türkiye bu Sözleşme'yi onaylamamıştır; dolayısıyla bir Türk leasing işlemi doğrudan Sözleşme'ye değil, 6361 sayılı Kanun'a ve tarafların kendi sözleşmesine tabidir. Yine de Türkiye'ye ekipman finanse eden yabancı kiraya verenler ve danışmanları, genel kabul görmüş uluslararası piyasa pratiğini yansıttığı ve Türkiye'nin pek çok ticaret ortağının kendi leasing kanunları da onu örnek aldığı için sözleşmeleri sıklıkla bu kavram ve terminolojiye göre kaleme alır.

Lisans sözleşmeleri

Lisans sözleşmesi, lisans alana, lisans verenin sahip olduğu bir fikri mülkiyet hakkını — marka, patent, know-how veya yazılım — genellikle royalti karşılığında kullanma hakkı verir. Yabancı bir grup için en yaygın yapı, ana şirketin markasını ve/veya teknik know-how'ını kendi Türk iştirakine lisanslamasıdır; amaç hem grubun Türkiye'deki fikri mülkiyet korumasını resmîleştirmek hem de transfer fiyatlandırması bakımından şirketler arasında savunulabilir bir royalti akışı kurmaktır (vergi hukuku rehberine bakın). İlişkisiz bir Türk lisans alana, lisans verenin markası altında yerel üretim veya dağıtım için verilen bağımsız bir lisans da aynı temel sorunları, kalite kontrolü ve bölgesel münhasırlığa ek vurguyla gündeme getirir.

Lisans müzakerelerinde tekrar eden Türkiye'ye özgü hususlar:

Örnek madde · Lisans verilmesi ve royalti

3.1 Lisans Veren, Lisans Alan'a, Lisanslı Markaları Bölge'de yalnızca Lisanslı Ürünlerin üretimi, pazarlanması ve satışı ile bağlantılı olarak kullanması için münhasır olmayan, devredilemez, royalti karşılığı bir lisans verir.

3.2 Madde 3.1 uyarınca verilen lisansın karşılığında Lisans Alan, Lisans Veren'e Lisanslı Ürünlerin Net Satışlarının %[•]'ına eşit bir royalti öder; royalti üç ayda bir ve dönem sonunda ödenir, Türk stopajı hariçtir ve Lisans Alan, bunu uygulanabilir hukukun gerektirdiği ölçüde kesme ve yatırma hakkına sahiptir.

Yalnızca örnek niteliğindedir — taraflar ilişkili ise royalti oranı ve ödeme mekanizması, transfer fiyatlandırması incelemesine dayanacak şekilde emsallere uygun belirlenmeli ve belgelendirilmelidir.

Başvuru kaynakları

Mal satımı veya ortak girişimlerin aksine, tek bir baskın uluslararası model lisans sözleşmesi yoktur; royalti yapıları, kullanım alanı kısıtlamaları ve kalite kontrol mekanizmaları her teknoloji ve sektöre öylesine özgüdür ki tek bir forma indirgenemez. Buna rağmen Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü (WIPO) teknoloji lisanslamasına ilişkin yaygın biçimde kullanılan pratik rehberler ve model hükümler yayımlar (IP Panorama ve lisanslama araç seti materyalleri dahil); Licensing Executives Society International (LES) ise üyelerinin yayımladığı materyallerin ve standart madde kütüphanelerinin sınır ötesi teknoloji veya marka lisansı kurgulanırken sıkça başvurduğu önde gelen meslek örgütüdür.

Ortak girişim sözleşmeleri

Yabancı bir yatırımcı ile bir Türk ortak arasındaki ortak girişim neredeyse her zaman bir Türk şirketi (limited veya anonim, bkz. şirketler hukuku rehberi) üzerinden hayata geçirilir ve bunun üzerine ayrı bir ortak girişim veya pay sahipleri sözleşmesi eklenir; esas sözleşmenin tek başına yeterli ayrıntıda çözmediği konuları düzenler: yönetim kurulu bileşimi ve basit çoğunluktan fazlasını gerektiren saklı konular, girişimin ek sermayeye ihtiyaç duyması hâlinde finansman yükümlülükleri, devir sınırlamaları ve ön alım hakları ve — kritik olarak — ortakların gerçek bir çıkmaza girmesi hâlinde ne olacağı.

Çıkmaz (deadlock) mekanizmaları bir Türk ortak girişiminde özel dikkat gerektirir; çünkü Türk şirketler hukukunun varsayılan azınlık koruma kuralları (şirketler hukuku rehberinde anlatılmıştır) tek başına %50/%50'lik bir ortak çıkmazını çözmez. Yaygın mekanizmalar arasında her tarafın üst yöneticilerine yükseltme, çıkmazla tetiklenen bir satma/alma opsiyonu veya son çare olarak, bir tarafı diğerini kendi belirlediği fiyattan satın almaya zorlayan, karşı tarafın ise o fiyattan alıp almayacağını ya da satıp satmayacağını seçme hakkına sahip olduğu bir Rus ruleti (shotgun) maddesi yer alır.

Örnek madde · Çıkmazın çözümü

7.4 Yönetim Kurulu, bir Saklı Konu hakkında ilk gündeme getirilmesinden itibaren otuz (30) gün içinde anlaşmaya varamazsa, Ortaklardan biri konuyu iyi niyetle çözüme kavuşturulması için Tarafların icra kurulu başkanlarına havale edebilir ("Çıkmaz").

7.5 Çıkmaz, bir sonraki otuz (30) gün içinde çözülmezse Ortaklardan biri ("Teklif Eden"), diğerine; Teklif Eden'in ya diğer Ortak'ın tüm Paylarını satın almaya ya da kendi tüm Paylarını satmaya hazır olduğu Pay başına fiyatı belirten bir bildirimde bulunabilir ve diğer Ortak yirmi (20) İş Günü içinde bu fiyattan alma veya satma yönünde seçim yapar.

Yalnızca örnek niteliğindedir — tarafların mali kaynakları arasında ciddi eşitsizlik varsa shotgun/Rus ruleti mekanizması dikkatle kullanılmalıdır; çünkü daha varlıklı taraf bunu baskı aracı olarak kullanabilir.

Örnek şablon

Uluslararası Ticaret Odası'nın yayımladığı ICC Model Sözleşme – Ortak Girişim (ICC Yayın No. 780E, 2018 Baskısı), uluslararası bir ortak girişimi kurgulamak için en yaygın atıf yapılan standart şablondur; yukarıda örneklenen türden yönetim, finansman, çıkmaz ve çıkış mekanizmalarını kapsar ve nihai sözleşme Türk şirketler hukukuna uyum için ondan ciddi biçimde ayrılsa bile dünya genelinde hazırlayıcılarca bir başlangıç kontrol listesi olarak kullanılır.

Faktoring sözleşmeleri

Faktoring — bir şirketin ticari alacaklarının, genellikle iskontolu olarak, anında nakit karşılığında bir faktöre (genellikle lisanslı bir faktoring şirketine) satılması — finansal kiralama ile aynı 6361 sayılı Kanun kapsamında düzenlenir ve yabancı sermayeli Türk iştirakleri tarafından esas olarak kendi Türk müşterilerinden olan alacaklarının tahsilini hızlandırmak için veya ihracat faktoringinde yabancı alıcılardan olan alacaklar için kullanılır. Faktoring, borçlunun ödememesi hâlinde satıcıya dönüş (rücu) hakkıyla veya rücusuz olarak yapılandırılabilir; bu, kredi riskini kimin taşıdığını temelden değiştirir ve iskonto oranından çıkarsanmaya bırakılmak yerine sözleşmede açıkça belirtilmelidir.

Bir Türk faktoring sözleşmesinde en önemli mekanizmalar, borçluya yapılan temlik bildirimi (bu olmadan borçlu, faktöre değil asıl satıcıya ödeme yaparak borcundan geçerli biçimde kurtulabilir) ve yukarıda anlatılan kredi riskinin rücu/rücusuz dağılımıdır.

Örnek madde · Temlik ve bildirim

2.1 Satıcı, işbu Sözleşme kapsamında teslim edilen her Ek'te listelenen Alacaklar üzerindeki tüm hak, unvan ve menfaatlerini, bunlara ilişkin tüm ödeme haklarıyla birlikte Faktör'e devir ve temlik eder, Faktör de bunları satın alır.

2.3 Satıcı, temlik edilen Alacak'a ilişkin her faturanın, ilgili Borçlu'yu ödemeyi yalnızca Faktör'ün belirlediği hesaba yapmaya yönlendiren, Ek 2'de belirtilen formda bir temlik bildirimi taşımasını sağlar.

Yalnızca örnek niteliğindedir — faktoringin rüculu veya rücusuz olduğu, iskonto oranından veya bildirim hükümlerinden çıkarsanmaya bırakılmamalı, açık ve ayrı bir madde olarak belirtilmelidir.

Uluslararası çerçeve

Uluslararası Faktoring Hakkında UNIDROIT Sözleşmesi (Ottawa, 28 Mayıs 1988), alacakların temliki ve borçlunun bildirimden sonra faktöre ödeme yükümlülüğü konusunda tekdüze kurallar getirir; ancak yukarıdaki leasing Sözleşmesi'nde olduğu gibi Türkiye bunu onaylamamıştır. "İki faktör sistemi" kapsamında çalışan Türk faktoring şirketleri dahil dünya genelinde sınır ötesi faktoring mekanizmalarını fiilen yöneten, Factors Chain International (FCI) Uluslararası Faktoring Genel Kuralları'dır ("GRIF") — farklı ülkelerdeki muhabir faktörlerin riski dağıtmak ile bildirim ve ödeme mekanizmalarını standartlaştırmak için kendi aralarında sözleşmeyle benimsediği, özel olarak yönetilen bir kural kitabı ve uluslararası faktoringin fiilen nasıl işlediğine dair fiilî küresel standarttır.

EPC ve inşaat sözleşmeleri

Sanayi tesisleri, enerji tesisleri ve altyapı için yapılan mühendislik, tedarik ve inşaat (EPC) sözleşmeleri, yabancı yatırımcıların Türkiye'de imzaladığı en yüksek değerli sözleşmeler arasındadır ve neredeyse her zaman uluslararası bir standart forma dayanır — çoğunlukla FIDIC formu (tesis ve tasarım-inşa için Sarı Kitap, EPC/anahtar teslim projeler için Gümüş Kitap) — Türk hukukuna, inşaat ve montaj işlerindeki Türk stopajına ve işveren kamu kurumuysa standart formun kendi uyuşmazlık ve değişiklik mekanizmalarının yanında veya yerine uygulanan Türk kamu ihale kurallarına uyarlanır.

Türkiye'deki projelerde en çok uyuşmazlık doğuran hükümler genel olarak uluslararası tecrübeyle uyumludur: süre uzatımı ve mücbir sebep hükümleri (Türkiye'nin sismik risk altında olması dikkate alındığında özellikle önemlidir ve çoğunlukla ayrı bir sözleşmesel düzenlemeye konu olur), sözleşme bedelinin belirli bir yüzdesiyle sınırlanan gecikme cezaları ve riskin yükleniciden işverene geçişini tetikleyen teslim alma/kabul belgesi mekanizması.

Örnek madde · Gecikme cezası

11.1 Yüklenici, Tamamlanma Süresi'ne kadar İşler'in Esaslı Tamamlanmasını sağlayamazsa, hile veya kasıtlı kusur hâli hariç, söz konusu gecikme için İşveren'in tek ve münhasır çaresi olarak, Ek 3'te belirtilen azami tutara kadar gecikilen gün başına [•] tutarında gecikme cezasını İşveren'e öder.

Yalnızca örnek niteliğindedir — işverenin gerçek riskine kıyasla gerçekçi olmayacak kadar düşük belirlenen bir gecikme cezası sınırı, Türk EPC projelerindeki en yaygın ve maliyetli yazım hatalarından biridir; ayrıca Türk mahkemelerinin cezai şart niteliğindeki hükümleri orantılılık bakımından nasıl incelediğine dair yukarıdaki sözleşmeler hukuku tartışmasına bakın.

Model formlar

Uluslararası Danışman Mühendisler Federasyonu (Fédération Internationale des Ingénieurs-Conseils, Cenevre) tarafından yayımlanan FIDIC standart form seti, hem Türkiye'deki hem de uluslararası projelerde en yaygın kullanılan uluslararası inşaat sözleşmeleri ailesidir; en son 2017 İkinci Baskıları ile güncellenmiştir:

Kırmızı Kitap (İnşaat Sözleşme Koşulları) — işveren tarafından tasarlanan işler; yüklenici işverenin tasarımına göre inşa eder.
Sarı Kitap (Tesis ve Tasarım-İnşa) — yüklenici tasarlar ve inşa eder; proses tesisleri ve enerji projelerinde yaygındır.
Gümüş Kitap (EPC/Anahtar Teslim Sözleşme) — işveren için azami fiyat ve süre kesinliği sağlar, tasarım riski en çok yükleniciye yüklenir; Türkiye'de yabancı yatırımcı finansmanıyla yapılan anahtar teslim projelerde en sık görülen formdur.
Yeşil Kitap (Kısa Form Sözleşme) — yukarıdaki tam uzunluktaki formları gerektirmeyen, daha düşük değerli veya daha kısa süreli basit işler içindir.

UNIDROIT İlkeleri ve diğer ulusötesi ticaret kuralları

CISG ve Incoterms'in ötesinde, özel olarak hazırlanmış az sayıda kural kitabı ve derleme uluslararası sözleşmelere o kadar yaygın biçimde dâhil edilmiştir ki hiçbir devlet bunları hukuk olarak "yasalaştırmamış" olsa da pratikte küresel standart işlevi görür. Yabancı bir yatırımcının Türk sözleşmeleri bu kurallardan en az birine, çoğu kişinin fark ettiğinden çok daha sık temas eder; akreditif açmış, banka teminatı vermiş veya "uluslararası ticaret hukukunun genel ilkeleri" olarak tanımlanan bir uygulanacak hukuk hükmünü müzakere etmiş herkes, çoğunlukla bu adla anılmadan, bu kurallar bütünüyle zaten karşılaşmıştır.

UNIDROIT Uluslararası Ticari Sözleşmeler İlkeleri (PICC)

Roma'daki Özel Hukukun Birleştirilmesi Uluslararası Enstitüsü (UNIDROIT) tarafından yayımlanan UNIDROIT İlkeleri, akademisyen ve uygulayıcılardan oluşan uluslararası bir çalışma grubunca hazırlanmış genel sözleşme hukuku derlemesidir; ilk kez 1994'te yayımlanmış ve en son 2016'da güncellenmiştir. Bir antlaşma değildir ve kimseyi kendiliğinden bağlamaz — otoritesi tamamen tarafların, hakemlerin ve mahkemelerin onu nasıl kullanmayı seçtiğine bağlıdır ve başlıca üç şekilde kullanılır:

İlkeler, esas bakımından sözleşmenin kurulmasını, geçerliliğini, yorumunu, ifasını ve ifa edilmemesini kapsar; birçok ulusal hukukta (tarihsel olarak common law sistemleri dâhil) kodifiye edilmiş hâlde bulunmayan hükümleriyle özellikle tanınır: genel bir dürüstlük yükümlülüğü, ifanın aşırı ağırlaşması hâlinde yeniden müzakere veya yargısal uyarlamaya izin veren zorlaşma/hardship (changement de circonstances) ve faiz ile zararın tespitine yönelik yapılandırılmış bir yaklaşım.

UCP 600 — belgeli akreditifler

Belgeli Akreditifler İçin Tekdüzen Kurallar ve Uygulamalar ("UCP 600"), ICC Yayın No. 600, 1 Temmuz 2007'den beri yürürlüktedir ve dünyanın her yerinde düzenlenen hemen her akreditifin tabi kılındığı kural kitabıdır; yukarıdaki ödeme mekanizması bölümünde anlatılan belgeli akreditifler de buna dâhildir. Bankalar ve ihracatçılar bu şartları her işlem için yeniden müzakere etmez; akreditifin "UCP 600'e tabi olduğunu" belirterek belge incelemesi, sıkı uygunluk doktrini (bankanın ödeme yükümlülüğü altına girmesi için belgelerin akreditif şartlarına ilk bakışta tam olarak uygun olması gerekir) ve bankaların kendi inceleme süreleri hakkında onlarca yıllık standartlaşmış uygulamayı sözleşmeye dâhil eder.

Örnek madde · UCP 600'ün sözleşmeye dâhil edilmesi

6.3 İşbu Sözleşme uyarınca açılan her belgeli akreditif, akreditifin düzenlendiği tarihte yürürlükte olduğu şekliyle Belgeli Akreditifler İçin Tekdüzen Kurallar ve Uygulamalar, 2007 Revizyonu, ICC Yayın No. 600'e ("UCP 600") tabi olacaktır.

URC 522 — belgeli tahsilat

Tahsilat İçin Tekdüzen Kurallar ("URC 522"), ICC Yayın No. 522, 1 Ocak 1996'dan beri yürürlüktedir ve vesaik mukabili / kabul mukabili işlemler için aynı standartlaştırma işlevini görür; bu, bu rehberin başlarında anlatılan, bankanın sevk belgelerini alıcıya yalnızca ödeme veya poliçenin kabulü karşılığında verdiği ve akreditifin sağladığı ödeme garantisini sağlamayan ödeme mekanizmasıdır. Tahsilat işlemleri satıcıyı belgeli akreditife göre alıcının ödememesine karşı daha açıkta bıraktığından, URC 522'nin asıl pratik değeri tahsil bankası ile gönderen bankanın karşılıklı görevlerini ve birbirine vermesi gereken bildirimleri standartlaştırması; zincirdeki bir gecikmeyi veya kayıp belgeyi kimin üstleneceğine ilişkin uyuşmazlıkları azaltmasıdır.

URDG 758 — talep üzerine ödenecek teminat mektupları

Talep Üzerine Ödenecek Garantiler İçin Tekdüzen Kurallar ("URDG 758"), ICC Yayın No. 758, 1 Temmuz 2010'dan beri yürürlüktedir; lehtarın basit talebi üzerine (temerrüt beyanı ile birlikte veya değil) ödenecek banka teminatlarını düzenler — bu rehberin önceki bölümlerinde anlatılan EPC ve inşaat sözleşmelerinde en sık kesin teminat, avans teminatı veya tutulan bedel teminatı olarak kullanılan araçtır. URDG 758'e tabi talep üzerine ödenecek bir garanti kasıtlı olarak temel sözleşmeden bağımsızdır: işveren ile yüklenici arasında gerçekten bir temerrüt olup olmadığına dair uyuşmazlığa bakılmaksızın, garantör banka usulüne uygun bir talep üzerine ödeme yapmak zorundadır; Türk altyapı ve sanayi projelerinde işverenlerin bunu tercih etmesinin ve yüklenicilerin garantinin vadesi ile indirim mekanizması konusunda sert pazarlık yapmasının nedeni budur.

Bölgesel karşılık

Avrupa'nın kendi derlemesi olan Avrupa Sözleşme Hukuku İlkeleri (PECL), Lando Komisyonu tarafından hazırlanmıştır ve UNIDROIT İlkeleri'nin kendi yazımını doğrudan etkilemiştir. PECL Avrupa dışında nadiren uygulanacak hukuk olarak seçilir; esas olarak akademik ve yasama referansı (AB'nin sonraki Ortak Referans Çerçevesi Taslağı çalışması dâhil) olarak kullanılır, canlı bir sözleşme yazım aracı olarak değil — uygulamada yabancı bir yatırımcının Türk sözleşmeleri PECL'den çok daha fazla UNIDROIT İlkeleri'yle ve yukarıdaki ICC kurallarıyla karşılaşır.

Resmî tam metinleri okuyun

Yukarıdaki her belge, yayımlayan kurumun telif hakkına tabi bir eseridir; bu nedenle metni burada çoğaltmak yerine doğrudan resmî kaynağa bağlantı veriyoruz — bu aynı zamanda güncelliğini yitirebilecek bir kopya yerine her zaman güncel ve yetkili sürümü okumanız anlamına gelir.

BelgeYayımlayanResmî tam metnin okunabileceği yer
CISG (1980)UNCITRAL (Birleşmiş Milletler)uncitral.un.org — BM'nin resmî antlaşma metni, serbestçe yayımlanır
UNIDROIT İlkeleri (2016)UNIDROIT, Romaunidroit.org — tam metin UNIDROIT tarafından ücretsiz yayımlanır
Incoterms® 2020ICC, Parisiccwbo.org — kural özetleri ücretsiz; tam resmî metin ICC yayını olarak satılır
UCP 600 / URC 522 / URDG 758ICC, Parisstore.iccwbo.org — resmî ICC yayını olarak satılır; tam metni serbestçe yayımlanmaz
UNIDROIT Leasing ve Faktoring Sözleşmeleri (1988)UNIDROIT, Romaunidroit.org — resmî sözleşme metinleri ücretsiz yayımlanır

Bir metnin serbestçe yayımlanmak yerine satılması, yayımlayan kurumun kendi ticari politikasıdır; bizim getirdiğimiz bir kısıt değildir. Bu rehber boyunca yer alan özetler, her belgenin nasıl işlediğini önce satın almanıza gerek kalmadan anlayabilmeniz için tamamen bağımsız olarak, kendi sözcüklerimizle yazılmıştır.

Cezai şart ve sorumluluğun sınırlandırılması

Türk hukuku, cezai şartı (ihlal veya gecikme hâlinde zararın önceden kararlaştırılması için) normal ve uygulanabilir bir yöntem olarak tanır; "cezai şart"ın geleneksel olarak şüpheyle karşılandığı common law sistemlerinden gelen yabancı hazırlayıcıların bazen yeterince kullanmadığı yararlı bir araçtır. Önemli yerel nüans şudur: Türk mahkemesi, tutar gerçek zarara göre orantısızsa, borçlu tacir değilse kendiliğinden, tacirse talep üzerine aşırı (fahiş) bir cezayı indirebilir; dolayısıyla çok yüksek bir ceza kâğıt üzerinde yazdığı gibi uygulanmayabilir. Tacirler tüketicilere veya sıradan kişilere göre daha sıkı bir ölçüye tabidir; Türk Ticaret Kanunu tacir borçluya, cezanın orantısız olması nedeniyle indirim talep etme genel hakkını tanımaz ve yalnızca cezanın tamamen ödenmesinin tacirin gerçek ekonomik çöküşüne yol açacağı daha dar durum için koruma sağlar.

Sorumluluğu sınırlandırma hükümleri genel olarak geçerlidir; ancak ağır ihmal veya kasıtlı ihlâl için sorumluluğu hariç tutan hüküm geçersizdir ve standart formlardaki sorumluluk hariç tutmaları dar yorumlanır.

Uluslararası sözleşmelerde uygulanacak hukukun seçimi

Yabancılık unsuru taşıyan bir sözleşmenin tarafları (yabancı bir taraf, yabancı ifa yeri vb.) Türkiye'nin milletlerarası özel hukuk kurallarına göre genellikle yabancı bir uygulanacak hukuk seçebilir; Türk mahkemeleri ve hakem heyetleri bu seçimi normalde dikkate alır. Yabancı yatırımcılar için iki pratik kayıt önemlidir:

Uygulamada

Bir Türk iştirakinin günlük ticari sözleşmeleri için — kira, yerel tedarik, Türk müşterilere bayilik, istihdam — ana şirketin küresel sözleşmeleri örneğin İngiliz veya New York hukukuna tabi İngilizce yazılmış olsa bile, Türk hukukuna göre ve Türkçe esas metinle hazırlama yabancı hukuka tabi bir şablonu ithal etmekten genellikle daha kolay uygulanır.

Uyuşmazlık çözümü kayıtları

İyi hazırlanmış bir sınır ötesi ticari sözleşme, uyuşmazlıkların nerede ve nasıl çözüleceğini açıkça belirtmelidir. Türk tarafları da yabancı yatırımcılar da sınır ötesi ticari sözleşmeler için, İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) dahil, kurumsal tahkimi giderek daha fazla tercih eder; çünkü bir hakem kararının uluslararası alanda (Türkiye'nin taraf olduğu New York Sözleşmesi aracılığıyla) icrası genellikle yabancı bir mahkeme ilamından daha kolaydır. Tahkim şartı kararlaştırılmadığında varsayılan yol Türk ticaret mahkemelerinde dava açmaktır ve ödenmemiş faturalar gibi basit iç uyuşmazlıklar için çoğunlukla daha pratik bir seçimdir. Zorunlu arabuluculuğun şimdi çoğu ticari talebin önüne nasıl yerleştiğini ve yabancı bir mahkeme ilamının veya hakem kararının tenfizinin fiilen nasıl işlediğini öğrenmek için uyuşmazlık çözümü rehberine bakın.

Emsal Kararlar

Türk mahkemeleri cezai şartları ve bayilik fesihlerini nasıl yorumluyor

Bir cezai şartın gerçekte nereye kadar uzandığını ve acentelik tazminatı öğretisinin bir bayilik ilişkisinin adından çok ekonomik özünü nasıl izlediğini gösteren dört karar.

Yargıtay Hukuk Genel KuruluEsas 2013/13-1108 · Karar 2014/76815.10.2014
Türk mahkemesi bir cezai şartın "fahiş" olup olmadığına nasıl karar verir

Hukuk Genel Kurulu, bir cezanın fahiş olup olmadığının tarafların ekonomik durumu, borçlunun ödeme gücü, alacaklının borcun gereği gibi ifasından elde edeceği yarar ile cezayı tahsil etmekten elde edeceği yarar arasındaki makul ve hakkaniyete uygun denge, alacaklının ihlalden dolayı uğradığı gerçek zarar, borçlunun ifa etmemekle elde ettiği yarar ve borçlunun kusur derecesi ile ihlalin ağırlığı karşısında değerlendirilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu çok ölçütlü esasa göre mahkemeler hakkaniyet ve nesafete uygun bir tutara ulaşmalı, hâkimin bunu yaparken kullandığı takdir yetkisi üst mahkemenin fiilen denetleyebileceği gerekçelere dayanmalıdır.

Ticari bir sözleşmedeki cezai şart orantısızlık gerekçesiyle itiraza uğradığında Türk mahkemelerinin hâlâ uyguladığı çerçeve budur — Türk karşı taraflarla tedarik, inşaat veya bayilik sözleşmelerinde ceza düzeylerini belirlerken bilinmesi gereken bir husustur.
Yargıtay 19. Hukuk DairesiEsas 2006/10269 · Karar 2007/32052007
Tacirler genel olarak mahkemeden cezayı fahiş diye indirmesini isteyemez — ekonomik çöküşe yol açacak olması hâli dışında

Daire, (eski) Ticaret Kanunu'nun 24. maddesini uygulayarak, tacir sıfatını taşıyan borçlunun kural olarak bir ücretin veya cezanın fahiş olduğu gerekçesiyle mahkemeden indirim isteyemeyeceğini teyit etmiştir. Ancak dar bir istisna tanımıştır: ceza o kadar ağırsa ki ödenmesi tacirin ekonomik çöküşü anlamına gelecekse, ahlaka aykırı bulunarak tamamen veya kısmen indirilebilir ya da iptal edilebilir.

Türk tacir karşı taraflarla sözleşme yapan yabancı şirketler, olağan "fahiş ceza" savunmasının tacir borçluya büyük ölçüde kapalı olduğunu bilmelidir — borçlu ödemenin işini yok edeceğini göstermedikçe kararlaştırılan cezanın tamamının tahsili istisna değil, kuraldır.
Yargıtay 11. Hukuk DairesiEsas 2015/13042 · Karar 2017/134207.03.2017
Müvekkil kusursuz biçimde sözleşmeyi feshetmiş olsa bile acente kendiliğinden tazminat hakkı kazanmaz

Daire, TTK md. 122 uyarınca acentenin denkleştirme/müşteri portföyü tazminatı için kanuni şartların hepsinin birlikte gerçekleşmesi gerektiğini yinelemiştir — acentenin müvekkile önemli ölçüde yeni müşteri kazandırması veya mevcut işleri belirgin biçimde genişletmesi ve müvekkilin fesihten sonra da bu portföyden kayda değer yarar sağlamaya devam etmesi dâhil. Acente, müvekkil için kalıcı bir değer yarattığını gösteremezse, fesih acentenin kusuruna dayanmasa bile tazminat talebi reddedilir.

Yabancı müvekkiller için yararlı bir denge unsuru: acentelik/bayilik tazminatı gerçektir, ancak otomatik bir fesih vergisi değildir — acentenin müvekkilin yararlanmaya devam ettiği, devredilebilir bir müşteri değeri gerçekten oluşturmuş olmasına bağlıdır.
Yargıtay 11. Hukuk DairesiEsas 2015/11288 · Karar 2016/679417.06.2016
Bayilik sözleşmeleri kıyasen acentelik tazminatı hakkını doğurabilir

Bir bayilik (tek satıcı) sözleşmesi haklı neden olmaksızın feshedilmiş ve kanuni şartlar da sağlanmışsa, mahkeme TTK md. 122'yi uygulayarak ilk derece mahkemesinin denkleştirme tazminatına ilişkin hükmünü onamıştır; md. 122/5 kendi lafzıyla bunu, hakkaniyet gerektirdiğinde bayilikler ve benzeri münhasır, sürekli satış ilişkilerine de genişletir.

Bayilik sözleşmesinin kendisi isimli bir sözleşme türü olmasa da acentelik tazminatı rejiminden kaçınmanın güvenli bir yolu olmadığını teyit eder — Türk bayiler için fesih hükümleri TTK md. 122 etrafından dolaşılarak değil, onu gözeterek hazırlanmalıdır.

Yukarıdaki karar özetleri, yayımlanan hükmün Salik Avukatlık Bürosu tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış kendi özetidir. Resmî tercüme değildir ve mahkemenin özgün ifadesi olarak alıntılanmamalıdır; bir dilekçede dayanmadan önce mutlaka Türkçe karar metnini (belirtilen Esas/Karar numaralarıyla) doğrulayın.

Okumaya devam edin
WhatsApp